17 Ağustos Depremi

Tüketici kredisinin avantajları. İhtiyaç kredisi nedir? Araç kredileri. Kredi kartına taksit imkanları, borç transferi, ATM'lerden nakit çekme, internette kredi kartı kullanımı üzerine aradığınız herşey.

Hepsi ve daha fazlası kredi kartı rehberimizde

17 Ağustos 1999 Kocaeli - Adapazarı Depremi: Deprem nerede meydana geldi, neler oldu?

220 KM'LİK FAY KIRILDI:

17 Ağustos 1999 tarihinde saat 03.02 te meydana gelen ve doğuda Karliova’dan batıda Marmara denizi içinden geçerek Saros körfezine uzanan Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun Bolu’dan Çınarcık’a kadar uzanan kesiminde meydana gelen deprem 220 km uzunluğunda segmenti kırmıştır. Meydana gelen kırığın başlangıç noktası Düzce ilçemizin 10 km güneyinden doğuya çekilen bir çizginin üzerinde bulunmaktadır ve Bolu Ovasına doğru uzanırken belirsiz hale gelmektedir.

Bu nedenle segmentin baslangıcı Bolu Ovası kuzeyini kontrol eden kırık sistemleri ile birleşebileceği gibi ovanın batı ucunda da olabilir. Kesinlikle 1944 Bolu-Gerede ve 1957 Abant depremi kırık hattı ile alakalı değildir. Segmentin batı ucunda ise kırık ancak Gölcük ile Yalova- Çınarcık arasındaki 55 km lik kısımda önceki kırık hattını yeniden çalıştırmıştır. Gölcükten doğuda Düzce’ye kadar olan kısımda meydana gelen kırılma, bu depremle ortaya çıkan yeni bir kırık hattı meydana getirdiği için Kuzey Anadolu Fayı Kırık sistemine eklenen yeni bir segment olarak değerlendirilebilir.

DOĞU SINIRI DÜZCE'DEYDİ:

Segmentin doğudaki en belirgin izi Düzce ilçesinin 10 km güneyinde yer alan Aydınpınar mahallesi anayolu üzerinde bulunmaktadır. Toprak örtüsüne nazaran rijid bir malzeme olan yol kaplaması bu noktada hareketin karakteri hakkında bilgiyi vermektedir. Burada N 77 W doğrultusunda olan kırık düşey konumda, beş m genişliğinde bir zon halinde ve bir cm sol yanal ötelenmelidir. Ötelenmedeki bu ters durum segmentin doğu ucunda sonlanmağa başladığının bir işareti durumundadır.

Kırık buradan batıya uzanarak Gölyaka ilçesine, ilçenin güney kısmından girmektedir. Burada kırık zonunun yönelimi N 74 E durumundadır. Zon 170 m genişliğinde olup güneydeki 100 m lik kısımda transpresyonel (bir çizgi boyunca iki bloğun birbirini geçecek şekilde hareketi sırasında sıkıştırma etkisi) etki ile birlikte 10 ar m aralıklı üç kırık üzerinde toplam 18 cm sağ yanal ötelenme ve kuzey blokta yedi cm alçalma görülmektedir.

Buna karsilik zonun kuzeyde yer alan 70 m lik kısmında en kuzeyde ana kırık yer almakta ve üzerinde toplam 12 cm sol yanal ötelenme görülmektedir. Burada kuzey blok 15 cm kadar yükselmiş olup hareket transtansiyonel (bir çizgi boyunca iki bloğun birbirini geçecek şekilde hareketi sırasında blokların birbirinden uzaklaşacak şekilde hareket bileşenli olması) niteliklidir ve fayda 10 cm civarında kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda açılma meydana gelmiştir. Kırık zonunun güney ve kuzey olmak üzere iki kısımda farkli yönde ötelenmeler göstermesi yine segmentin doğu uzaniminda başlangıç noktasına yakınlığının ifadesidir.

HEYELANLAR MEYDANA GELDİ:

Fay buradan güneybatıya doğru yönelmekte ve Karadere’ye doğru Aksu deresi vadisi içinde yer alan önceki kırık sistemine yaklaşmaktadır. Faylanma bu vadinin güneye bakan yamaçlarında heyelanlara neden olmuştur. Aksu deresi vadisi batı çıkışında Camili köyü güneyinde Adapazarı ovasına giren fay Akyazı ilçesinin kuzeyine yakın içinden geçmektedir. 50 m genişliğinde olan bu zonun en kuzeyinde ana kırık yer almakta ve transpresyonel karakterle birlikte üç cm sağ yanal ötelenme görülmektedir.

Burada E-W doğrultusunda seyreden ana fayı N 35 W doğrultusunda verev olarak kesen 6-7 cm açıklıklı 15-20 m uzunluklardaki tansiyon çatlak takiminin bu konumu da mekanizma yönünden sağ yanal ötelenmenin karakteristik olmaya başladığının ifadesidir.

15-20 m uzunluğundaki bu çatlaklar bu noktadan itibaren sağ yanal ötelenmenin etkinlik kazanmaya başladığının ve fay düzlemi üzerinde derinde yer alan ana kırılma yüzeyinin (Deprem içmerkezi) bu noktadan batıda bulunduğunu göstermektedir.

Fay ilçenin batısında kuzey-güney doğrultusundaki Ormanköy’e giden asfaltı N 87 W doğrultusunda keserek Şehit Halil İbrahim Sert Lisesinin 100 m güneyinden geçerek kuzeybatıya uzanmaktadır.

Batıda Kazancı köyü içerisinden yaklaşık E-W doğrultusunda geçen fay bu noktadan itibaren zeminde sıvılaşmalar da meydana getirmeye başlamıştır. Yanal ötelenmenin büyümeye başlamasıyla birlikte zaten kalın bir akarsu sedimantasyonu ile kaplı arazide derinde kum yaygılarının bulunduğu yerlere rastlayan kesimlerde bu sıvılaşmalar ortaya çıkmıştır. Bu noktadan batıda Yazılı’dan Horozlar köyüne giden yol üzerinde ve tam yüksek gerilim hattının yolu katettiği nokta yakınında N 88 E durumlu fay yolu keserek tarlalar içinde batıya devam etmiştir.

KOCAELİ BÖLGESİNDEKİ DURUM:

Kırık zonunun genişliği burada 69 m dir. Ana fay, zonun güneyden itibaren 50. M sinde yer almaktadır. Burada 2.10 m lik bir sağ yanal ötelenme meydana gelmiştir. Hareket transtansiyonel karakterde olup güney blok 24 cm alçalmıştır. Güneydeki 50 m lik kısımda toplam 18 cm, kuzeydeki 19 m lik kısımda üç kademede toplam 13 cm genişleme, ana kırık üzerinde ise 75 cm lik bir genişleme meydana gelmiştir. Bu suretle bu kesimde kabuğun kuzey-güney doğrultusunda toplam 106 cm lik bir genislemeye uğradığı söylenebilir.

Fay batıya doğru Çaybaşı Suadiye köyünün kuzeyinden N 75 W doğrultusuyla geçmektedir. Kırığa, verev durumlu ve N 23 W doğrultusunda, 3-7 m aralıklı ve 5 cm ye kadar açıklıklı tansiyon çatlakları eslik etmektedir. Çaybaşı köyünü TEM ve E5 e birleştiren yolun 200 m batısında yer alan kavaklık içerisinde ana kırık üzerinde 2.28 m sağ yanal ötelenme meydana gelmiştir. Burada oldukça önemli sıvılaşmalar da vardır ve mekanizma basit makaslamadır.

Fayın karakterinin en iyi anlaşıldığı yerlerden birisi daha batıda yer alan Arifiye ilçesinin güneyinde bulunan ve depremde yıkılan üst geçit köprüsünün batısında otoyolun kuzey kenarıdır. Burada fayın durumu N 85 W dir. Hareketin karakteri transpresyoneldir. Sağ yanal ötelenme 3.45 m olup güney blok 51 cm yükselerek 20 cm kuzey bloğa bindirmiştir. Bu noktada faydaki ötelenme bir maksimuma ulaşmıştır ve bu nokta Adapazarı merkezine 5-6 km uzaklıktadır.

Fay Arifiye’den sonra batıya devamla demiryolunun güneybatıya döndüğü noktadan Sapanca gölüne girmektedir. Gölün batısında demiryolunu keserek Derbent kuzeyinden batıya devam eden fay Kocaeli’nin beş km güneyinde önce Gölcük-Yalova yolunu N 85 W doğrultusuyla kesmektedir. Burada faya dik durumdaki bahçe siniri ve duvari gibi referanslarda 2.64-1.80 m arasında sağ yanal ötelenme meydana getirmiştir.

BAŞİSKELE'DEN DENİZE GİRDİ:

İzmit körfezinin güneyinde Başiskele mevkiinde N 60 E doğrultusuyla denize giren fay burada çok etkili bir transtansiyonel etkiye sahip olmuş ve güney blokta ana faya paralel sintetik, kuzey blokta ise ana faya antitetik ikincil faylanmalarla ana fay kuzeyinin çökmesine yol açmıştır. Fay bu noktadan sonra alüvyon üzerinde kurulu Gölcük ilçesinin tam içinden geçerek Değirmendere ve Karamürsel’de kıyıyı izlemiş, yine alüvyon üzerindeki Yalova’nın kuzeyinde kıyıya çok yakin ve ayni transtansiyonel karakteri göstererek batıda Marmara denizi içinde belirsizleşmiştir.

Düzce ilçesinin 10 km güneyinde iyi görülmeye başlanan, ve muhtemelen bu noktanın doğusunda başlangıç noktası bulunan fayda yırtılma bu noktadan itibaren batıya doğru artmış ve bu magnitüdde bir depremde beklenen en büyük yırtılmaya Arifiye’de ulaşmıştır (3.45 m- 1944 Bolu-Gerede depreminde 2.5-3 m). Arifiye’den sonra batıya doğru yırtılma yeniden azalmaya başlamış ve Yalova’dan sonra Marmara Denizi’nin içinde muhtemelen aniden sonlanmıştır.

Bu sonlanma ile gerilmenin maksimum olduğu yer ortaya çıkmış olup bundan sonraki aktivite muhtemelen Yalova-Çınarcık’tan daha batıda yer alan bir kısmın kırılması seklinde olacaktır. Kocaeli güneyinden başlayarak fayın transtansiyonel karakterle güney blokta kuzeye eğimli sintetik, kuzey blokta da güneye eğimli antitetik faylanmaya yol açması ve kuzey blokta bu suretle meydana gelen çökmeler kıyıda yer alan yerleşimlerde doğrudan kırılmanın yol açtığı hasarları meydana getirmiştir (Denize doğru yıkılma).

Buna zemin cinsi ile ilgili faktörler de hasarın büyük olmasını sonuçlamıştır. Gölyaka, Akyazı, Düzce, Adapazarı ve İzmit’te meydana gelen yıkımlar da, ana faya olan uzaklık, zemin cinsi ve oturulan alüvyal malzemenin kalınlığıyla ilişkili olmuştur. Kırılmanın gerçekleştiği noktada yalnızca kırılma şiddetinin binalara etkisi söz konusudur. Bu şiddete dayanabilen nitelikteki yapılar fayın 100 m den daha yakınında ve hatta tam üzerinde olduğu halde hasar görmeden kalabilmişlerdir.

ÇESİTLİ YAPILARDAKİ DURUM:

Düzce güneyinde Aydınpınar mahallesinde tam kırığın üzerindeki yığma yapı, Arifiye’de fayın 20 m kuzeyinde Ekinli Tekstil’e ait betonarme yapı, Çaybaşı Suadiye’de faya 100 m den daha yakin durumdaki yeni yapılmakta olan üç, dört katli betonarme binalarda hiç hasar meydana gelmemiştir.

Buna karsılık aynı nitelikteki binalar ana faydan itibaren 100 m ile 5-10 km uzaklığa kadar bir zon içinde iseler, kırılmayla doğan titreşimlerin genliklerinin mesafe ve alüvyon kalınlığı ile doğru orantılı olarak büyütülmesi yüzünden büyük hasar görmüşlerdir. Bu sırada meydana gelen sıvılaşma olayları hasarın büyümesini sonuçlamıştır. Her ne kadar bina hasarlarında malzemenin zayıflığı, çok katlı olma ve zayıf zemin kat gibi faktörlerin etkisi varsa da bölge içinde, esasında yıkılanlarla aynı niteliklerde bulunan bazı yıkılmayan binalara bakarak bunların uygun yapılmış olduklarına hükmetmek de yanlıştır.

İzmit ili girişinde ve karayolunun kuzeyinde yer alan toplu yerleşim konutlarındaki hasarsızlık, bunların uygun proje ile özenli imalatları yüzündendir. Bu yüzden ancak bu yapılar, sağlamlık konusunda güvenilir yapı referansı niteliğindedirler. Buna karsılık yukarıda örnek olarak verilen Arifiye’deki faya yakın hasarsız binalar faydan 5 km uzaklıkta olsalardı muhtemelen hasara uğrayacaklardı. Depremde kuzey blokta yamaçlarda yer alan ve anakaya üzerinde bulunan çok katli yapılar hasar görmemişlerdir. Bunun nedeni kırılmayla doğan titreşimlerin ana kayada fazla büyütülmeden nakledilmesidir. Fayın güney bloğunda ise örneğin Düzce güneyinde yüksek kesimlerde anakaya üzerinde yer alan yapılarda hasar meydana gelmemiştir.

Prof.Dr.Y.Ergun Gökten

Ankara Üniv. Fen Fak. Jeoloji Müh.Böl.Ög.Üyesi 23 . 08 . 1999

Jeoloji Y.Müh.Volkan Özaksoy

Ankara Üniv.Fen Fak. Jeoloji Müh.Böl.

Jeoloji Müh.Cenk Erkmen

Afet Isleri Gn.Md. lügü, Deprem Arastirma Dairesi Baskanligi